Almaniyanın siyasi fondları, dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən media proqramları və beynəlxalq qeyri-hökumət təşkilatları Cənubi Qafqazda getdikcə daha fəal rol oynayır. Onların Azərbaycanla bağlı fəaliyyətləri isə ciddi suallar doğurur: Söhbət yalnız jurnalistlərin və vətəndaş cəmiyyətinin dəstəklənməsindən gedir, yoxsa Berlin bu mexanizmlər vasitəsilə regiondakı siyasi təsirini genişləndirməyə çalışır?

Azərbaycanın 2020-ci ildə Vətən müharibəsində qazandığı qələbə, 2023-cü ilin sentyabrında Qarabağ üzərində suverenliyini tam bərpa etməsi və ardınca Cənubi Qafqazda yeni siyasi reallığın yaranması Avropanın regiona münasibətində ciddi dəyişikliklərə səbəb olub.

Bu prosesdə Almaniyanın mövqeyi xüsusi diqqət çəkir. Berlin bir tərəfdən Azərbaycanın Avropanın enerji təhlükəsizliyində, nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafında və regional sabitliyin təmin edilməsində rolunu qəbul edir, digər tərəfdən ölkədəki siyasi proseslərə, media mühitinə və insan hüquqları məsələlərinə dair tənqidlərini davam etdirir.

Məsələnin ən maraqlı tərəfi isə Almaniyanın bu siyasətinin yalnız rəsmi diplomatiya ilə məhdudlaşmamasıdır.

Almaniya dövlət qurumları, siyasi partiyalarla əlaqəli fondlar, beynəlxalq media təşkilatları və müxtəlif qrant mexanizmləri vasitəsilə Azərbaycanla bağlı geniş fəaliyyət həyata keçirir.

Bu fəaliyyətin miqyası, maliyyələşmə mənbələri və siyasi nəticələri ayrıca təhlilə ehtiyac yaradır.

Berlindən maliyyələşən media şəbəkəsi: Kimlərə və necə dəstək verilir?

Almaniyada fəaliyyət göstərən “Sürgündə Jurnalistika üzrə Avropa Fondu”nun “Meydan TV” və “Free Voices Collective” ilə əməkdaşlığı barədə məlumatlar mövcuddur. Fondun təsisçiləri və maliyyə dəstəkçiləri arasında Almaniyanın müxtəlif qurumlarının, o cümlədən Federal Kansler Aparatı ilə əlaqəli strukturların olduğu bildirilir.

Digər mühüm təşkilat “European Centre for Press and Media”dır. Avropa İttifaqı, Almaniya hökuməti və özəl donorların maliyyələşdirdiyi bu qurum “Journalists in Residence” proqramı vasitəsilə azərbaycanlı jurnalistlərə dəstək göstərir.

Proqramdan faydalandığı bildirilən şəxslər arasında Günel Səfərova (“Abzas Media”), Pərvanə Qurbanova (“Toplum TV”), İslam Şıxəlizadə (“HamamTimes”), Orxan Rüstəmzadə (“Toplum TV” və “Meydan TV”), İzolda Ağayeva (“Meydan TV”), İsmi Ağayev (“Abzas Media”), Leyla Mustafayeva və Əfqan Muxtarlı yer alır.

Proqram çərçivəsində iştirakçılar yaşayış mənzili, aylıq 1000 avro təqaüd, tibbi sığorta və nəqliyyat xərclərinin qarşılanması ilə təmin olunurlar.

İslam Şıxəlizadənin Almaniyada yerləşməsinə “Hamburger Stiftung für politisch Verfolgte” təşkilatının da yardım etdiyi bildirilir.

Bu mexanizmlər jurnalistlərin təhlükəsizliyi və peşə fəaliyyətinin davam etdirilməsi məqsədi daşıdığını bəyan edir. Lakin Azərbaycan dövləti baxımından burada başqa bir sual da ortaya çıxır: Xarici dövlətlərin maliyyə dəstəyi ilə formalaşan media mühiti həmin dövlətlərin siyasi prioritetlərindən nə dərəcədə müstəqildir?

Maliyyə dəstəyinin mövcudluğu özlüyündə siyasi sifarişin sübutu deyil. Bununla belə, donorların, benefisiarların və proqramların fəaliyyət prinsiplərinin şəffaf olması dövlətlərarası etimad üçün əhəmiyyətlidir.

“Qəzetçi”, “Exile Media Hub Berlin” və yeni dəstək mexanizmləri

“Journalists in Need Network” əvvəlcə mühacirətdə yaşayan jurnalistlərə təcili yardım göstərmək təşəbbüsü kimi yaranıb. Sonradan təşkilat təlim, maliyyələşdirmə, konsaltinq və beynəlxalq əməkdaşlıq proqramlarını genişləndirib.

Təqdim olunan məlumatlara əsasən, təşkilat “Qəzetçi” layihəsinə birbaşa, “Exile Media Hub Berlin” vasitəsilə isə daha geniş media əməkdaşlığı çərçivəsində maddi dəstək göstərir.

Təşkilatın maliyyə mənbələri sırasında Almaniya Xarici İşlər Nazirliyi, Mədəniyyət və Media üzrə Federal Hökumət Komissarı və Avropa İttifaqı göstərilir.

Bu faktlar Almaniyanın mühacir jurnalistika sahəsində təsadüfi və pərakəndə deyil, müəyyən institusional mexanizmlərlə fəaliyyət göstərdiyini göstərən məlumatlar kimi qiymətləndirilə bilər.

Belə bir sistemin siyasi təsiri yalnız ayrı-ayrı jurnalistlərin maliyyələşdirilməsi ilə ölçülmür. Media layihələrinin beynəlxalq platformalara çıxışı, informasiya gündəminin formalaşması və müxtəlif auditoriyalara təsir imkanları da nəzərə alınmalıdır.

Azərbaycan–Ermənistan sülhü: Almaniya fondlarının ayrıca gündəmi

Almaniyanın “Austausch e.V.” və “Dialogue for Understanding” təşkilatlarının fəaliyyəti xüsusilə diqqətəlayiqdir.

Avropa İttifaqı, Almaniya Xarici İşlər Nazirliyi və müxtəlif Almaniya fondları tərəfindən maliyyələşdirilən “Austausch e.V.” təşkilatının koordinatoru Roman Elsnerdir.

Təqdim olunan materialda Elsner ermənipərəst mövqeli şəxs kimi xarakterizə edilir. İsveçrədə yaşayan jurnalist Emin Hüseynovun onun dəstəyi ilə rəhbərlik etdiyi “İnsan Hüquqları İnstitutu” üçün donorlar axtardığı, həmçinin Azərbaycan–Ermənistan sülh quruculuğu layihəsinə Almaniya Xarici İşlər Nazirliyindən maliyyə dəstəyi əldə etdiyi bildirilir.

Layihə Almaniyanın “Dialogue for Understanding” və Ermənistanın “Free Citizen” təşkilatları ilə əməkdaşlıq şəraitində həyata keçirilir.

Emin Hüseynovun qardaşı Mehman Hüseynovun isə Almaniya Xarici İşlər Nazirliyinin maliyyələşdirdiyi “Elisabeth Selbert Initiative” proqramından maddi dəstək aldığı göstərilir.

Həmin proqramın 2024-cü ildə Elçin Məmməd və Sübhan Həsənlinin Almaniyada məskunlaşmasına da kömək etdiyi bildirilir.

Burada Azərbaycanın milli maraqları baxımından prinsipial məsələ sülh təşəbbüslərinin mövcudluğu deyil, onların məzmunu və iştirakçıların təmsilçilik balansıdır.

Sülh quruculuğu adı altında həyata keçirilən layihələrdə Azərbaycanın suverenliyi, ərazi bütövlüyü və müharibədən sonrakı reallıqlar hansı səviyyədə nəzərə alınır?

Bu sualın cavabı layihələrin konkret sənədləri, tədbirləri və nəticələri əsasında verilməlidir.

Almaniyanın dörd siyasi fondu: Fərqli ideologiyalar, ortaq Azərbaycan gündəmi

Almaniyanın siyasi fondlarının fəaliyyəti daha geniş geosiyasi kontekstdə nəzərdən keçirilməlidir.

“Konrad Adenauer”, “Heinrich Böll”, “Friedrich Naumann” və “Friedrich Ebert” fondları fərqli siyasi ənənələri təmsil edirlər. Buna baxmayaraq, onların hamısı müxtəlif formalarda Azərbaycan, Ermənistan və bütövlükdə Cənubi Qafqazla bağlı proqramlar həyata keçirirlər.

“Konrad Adenauer” Fondu. Xristian Demokrat İttifaqına yaxın olan fond Azərbaycandakı siyasi mühitlə bağlı tənqidi mövqelər səsləndirib, eyni zamanda Ermənistan–Azərbaycan münasibətlərinin normallaşmasını dəstəkləyib.

Fondun Cənubi Qafqaz ofisinin direktoru Yakob Völlenştayn 11 mart 2025-ci il tarixli “Cənubi Qafqazda sülh naminə irəliləyiş” məqaləsində Azərbaycan hakimiyyətinin COP29 və Qlobal Media Forumu kimi tədbirlərdən beynəlxalq imicini yaxşılaşdırmaq üçün istifadə etdiyini iddia edib.

“Heinrich Böll” Fondu. Yaşıllar Partiyasına yaxın olan fond COP29 ərəfəsində və sonrasında Azərbaycanda media azadlığı, insan hüquqları və vətəndaş cəmiyyətinin vəziyyəti ilə bağlı tənqidi materiallar yayıb.

Fond Avropa İttifaqının Azərbaycanla münasibətlərdə iqtisadi maraqları demokratiya və insan hüquqlarından üstün tutduğunu da irəli sürüb.

5 may 2026-cı ildə fondun saytında Eviya Hovhanissyan və Alman Xarici Əlaqələr Şurasının eksperti Ştefan Maysterin müəllifliyi ilə dərc edildiyi bildirilən məqalədə Ermənistanın Azərbaycanla müqayisədə daha yüksək siyasi plüralizmə, seçki azadlığına və siyasi açıqlığa malik olduğu iddia edilib.

Bu müqayisə siyasi baxımdan mübahisəlidir. İki ölkənin demokratik institutlarını qiymətləndirərkən eyni meyarların tətbiqi, konkret göstəricilərin və metodologiyanın açıqlanması vacibdir.

“Friedrich Naumann” Fondu. Azad Demokratik Partiyaya yaxın olan fond Azərbaycanla bağlı materiallarında siyasi məhbuslar və media azadlığı məsələlərinə üstünlük verir. Təqdim olunan məlumatlara görə, “Meydan TV” ilə də əməkdaşlıq edir.

“Friedrich Ebert” Fondu. Sosial-Demokrat Partiyasına yaxın olan fondun əvvəllər “Mikroskopik Media” resursu ilə əməkdaşlıq etdiyi bildirilir. Bununla yanaşı, fond Azərbaycanın xarici siyasətini, İranın regional nəqliyyat layihələrində iştirakını araşdırır, Azərbaycanı mühüm regional aktor kimi qiymətləndirir və Ermənistan–Azərbaycan normallaşmasına dair tədbirlər keçirir.

Bu dörd fondun fəaliyyətində həm oxşarlıqlar, həm də ciddi fərqlər var. Ona görə də onların hamısını vahid siyasi mərkəzdən idarə olunan struktur kimi təqdim etmək üçün əlavə sübutlar tələb olunur.

Lakin bir məsələ aydındır: Almaniyanın əsas siyasi ənənələrinə bağlı institutlar Cənubi Qafqazın gələcəyi ilə sistemli şəkildə maraqlanırlar.

“Kürü diplomatiyası”ndan COP29-a: Azərbaycanın beynəlxalq imici uğrunda mübarizə

Azərbaycanla bağlı beynəlxalq müzakirələrdə “Avropa Sabitlik Təşəbbüsü”nün fəaliyyəti də ayrıca yer tutur.

Donorları arasında Almaniyanın “Mercator” fondu olan təşkilat Azərbaycanın Avropa Şurası Parlament Assambleyasındakı lobbiçilik fəaliyyəti ilə bağlı araşdırmalar aparıb.

Təşkilatın rəhbəri Gerald Knaus Azərbaycanla bağlı “kürü diplomatiyası” ifadəsinin beynəlxalq siyasi diskursda yayılmasında mühüm rol oynayıb.

Bu araşdırmaların iddiaları, onların sübut bazası və Azərbaycan tərəfinin cavabları ayrıca qiymətləndirilməlidir. Eyni zamanda belə hesabatların beynəlxalq media və siyasi qurumlarda ölkənin reputasiyasına təsir göstərdiyi də nəzərə alınmalıdır.

Digər tərəfdən, “ZEIT Bucerius” və Norveçin “Fritt Ord” fondlarının 2025-ci ildə Hamburqda keçirilən toplantıda “Free Media Awards” çərçivəsində “Abzas Media”nın mükafatlandırılması barədə qərar qəbul etdikləri bildirilir.

Bütün bunlar göstərir ki, Azərbaycanla bağlı media və insan hüquqları məsələləri yalnız daxili ictimai müzakirə predmeti deyil, həm də beynəlxalq institutların gündəmində mühüm yer tutur.

Almaniyanın geosiyasi hesabı: Enerji, nəqliyyat və Cənubi Qafqaz

Mövzunun digər mühüm tərəfi iqtisadi və geosiyasi maraqlardır.

Almaniya Xarici İşlər Nazirliyi, “Robert Bosch” və “Mercator” fondlarının dəstək göstərdiyi “Avropa Xarici Əlaqələr Şurası” Azərbaycanın regional təhlükəsizlik sistemində rolunu, alternativ nəqliyyat marşrutlarını və Avropanın Cənubi Qafqazdakı təsir imkanlarını araşdırır.

Bu istiqamət Almaniyanın Azərbaycan siyasətinin yalnız insan hüquqları və media məsələlərindən ibarət olmadığını göstərir.

Azərbaycan Avropanın enerji təchizatının şaxələndirilməsi, Orta Dəhlizin inkişafı və Xəzər–Qara dəniz nəqliyyat əlaqələri baxımından əhəmiyyətli ölkədir.

Berlin üçün Cənubi Qafqaz həm iqtisadi əməkdaşlıq məkanı, həm də Avropanın regional iştirakını genişləndirə biləcəyi strateji coğrafiyadır.

Burada mühüm ziddiyyət ortaya çıxır: Almaniya Azərbaycanın regional əhəmiyyətini qəbul etdiyi halda, ölkənin daxili siyasi mühitinə dair tənqidlərini də davam etdirir.

Bu iki xəttin bir-biri ilə necə əlaqələndirildiyi Almaniya–Azərbaycan münasibətlərinin gələcəyini müəyyənləşdirən əsas məsələlərdən biridir.

Bakı hansı sualları qaldırmalıdır?

Azərbaycan dövləti baxımından xarici fondların fəaliyyəti ilə bağlı müzakirə emosional ittihamlar üzərində deyil, konkret faktlar və hüquqi prinsiplər əsasında aparılmalıdır.

İlk növbədə, dövlət büdcəsindən və ya dövlətlə əlaqəli fondlardan ayrılan vəsaitlərin hansı layihələrə yönəldiyi, maliyyələşdirmə mexanizmləri və layihələrin elan edilmiş məqsədləri şəffaf olmalıdır.

İkincisi, jurnalistlərə və hüquq müdafiəçilərinə dəstək proqramları ilə xarici dövlətlərin siyasi təsir fəaliyyəti arasında sərhədin haradan keçdiyi aydınlaşdırılmalıdır.

Üçüncüsü, Azərbaycan–Ermənistan sülh prosesinə aid layihələrdə Azərbaycanın rəsmi mövqeyinin, suverenliyinin və regional təhlükəsizlik maraqlarının necə əks olunduğu araşdırılmalıdır.

Dördüncüsü, Almaniyanın siyasi fondlarının Azərbaycanla bağlı tənqidi mövqelərinin hansı faktlara əsaslandığı və eyni standartların regionun digər dövlətlərinə tətbiq olunub-olunmadığı müqayisəli şəkildə qiymətləndirilməlidir.

Nəhayət, Azərbaycanla Almaniya arasında bu məsələlər üzrə birbaşa institusional dialoq vacibdir. Qarşılıqlı şəffaflıq tələbi həm dövlət suverenliyinin qorunmasına, həm də legitim media və vətəndaş cəmiyyəti fəaliyyətinin siyasi ittihamlardan ayrılmasına xidmət edə bilər.

Nəticə: Azərbaycan regional siyasətin obyektinə çevrilməməlidir

Almaniyanın müxtəlif fondlarının və təşkilatlarının Azərbaycana dair fəaliyyətinin geniş miqyası bir reallığı ortaya qoyur: Cənubi Qafqazda təsir uğrunda rəqabət yalnız hökumətlərarası danışıqlar vasitəsilə aparılmır. Media, ekspert şəbəkələri, siyasi fondlar, vətəndaş cəmiyyəti proqramları və beynəlxalq mükafat mexanizmləri də bu prosesdə rol oynayır.

Lakin belə fəaliyyətlərin mövcudluğu onların hamısının Azərbaycana qarşı koordinasiyalı kampaniyanın tərkib hissəsi olduğunu sübut etmir. Bu iddianı təsdiqləmək üçün maliyyə sənədləri, layihə tapşırıqları, əlaqələndirmə mexanizmləri və konkret fəaliyyət nəticələri araşdırılmalıdır.

Azərbaycan üçün əsas prinsip dəyişməzdir: ölkənin suveren qərarvermə hüququ, ərazi bütövlüyü və milli təhlükəsizlik maraqları beynəlxalq əməkdaşlığın bütün formatlarında nəzərə alınmalıdır.

Almaniyanın Azərbaycanla münasibətlərində enerji və nəqliyyat sahəsində tərəfdaşlıq, siyasi tənqid və vətəndaş cəmiyyətinə dəstək eyni vaxtda mövcud ola bilər. Əsas məsələ bu istiqamətlərin şəffaf, hüquqa uyğun və qarşılıqlı hörmət çərçivəsində həyata keçirilməsidir.

Bakı üçün strateji vəzifə xarici təsir mexanizmlərini faktlara əsaslanaraq öyrənmək, mümkün riskləri müəyyənləşdirmək və eyni zamanda beynəlxalq əməkdaşlıq imkanlarını qorumaqdır.

Çünki Cənubi Qafqazın gələcəyi ilə bağlı qərarların mərkəzində regionun öz dövlətləri və xalqları dayanmalıdır. Azərbaycan isə bu prosesdə başqalarının siyasətinin obyekti deyil, öz milli maraqlarını müəyyən edən suveren iştirakçıdır.

Teymur Turançı