Cinayət törətdiyinə görə məhkəmənin hökmü ilə cəza almış şəxslər üçün cəzanın başa çatması heç də həmişə bütün hüquqi nəticələrin dərhal aradan qalxması demək deyil. Belə hallarda şəxsin üzərində müəyyən müddət ərzində məhkumluq da qala bilər. Lakin qanunvericilik məhkumluğun müəyyən hallarda vaxtından əvvəl məhkəmə qaydasında götürülməsinə də imkan verir.

Hüquqşünas İsa Səfər Oxu24.com saytına açıqlamasında bildirib ki, şəxs törətdiyi əmələ görə müəyyən müddətə azadlıqdan məhrum edilib cəzasını çəkərək azadlığa buraxılıbsa, bu, onun üzərindəki məhkumluğun avtomatik olaraq həmin gün aradan qalxması anlamına gəlmir. Bununla yanaşı, qanunla müəyyən edilmiş şərtlər mövcud olduğu halda məhkumluğun vaxtından əvvəl götürülməsi üçün məhkəməyə müraciət etmək mümkündür.

“Əgər törətdiyiniz əmələ görə müəyyən müddətə azadlıqdan məhrum edilmisinizsə və qanunla müəyyən olunmuş qaydada cəzanızı çəkərək sərbəst buraxılmısınızsa, lakin hələ də üzərinizdə məhkumluq varsa, düzgün və qanuni şəkildə aparılmış sənədləşmə işləri ilə məhkəmə qaydasında məhkumluğun üzərinizdən götürülməsi mümkündür”, – deyə hüquqşünas qeyd edib.

Onun sözlərinə görə, burada ilk növbədə “cəzanın çəkilməsi” ilə “məhkumluğun aradan qalxması” anlayışlarını bir-birindən fərqləndirmək lazımdır. Şəxs azadlıqdan məhrum etmə cəzasını başa vurduqdan sonra artıq cəzaçəkmə müəssisəsində olmaya bilər, lakin qanunvericiliyin müəyyən etdiyi müddət ərzində onun məhkumluğu davam edə bilər. Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsinin 83.1-ci maddəsində də məhkumluğun hökmün qanuni qüvvəyə mindiyi gündən məhkumluğun götürüldüyü və ya ödənildiyi günədək davam etdiyi göstərilir.

İsa Səfər vurğulayıb ki, hər bir şəxsin məhkumluğunun nə vaxt başa çatacağı eyni qaydada müəyyən edilmir. Burada törədilmiş cinayətin kateqoriyası, təyin edilmiş cəzanın növü, cəzanın faktiki olaraq nə vaxt başa çatması və digər hüquqi hallar nəzərə alınır. Qanunvericiliyə əsasən, azadlıqdan məhrum etməyə nisbətən daha yüngül cəza alan şəxslər üçün ayrıca müddət, böyük ictimai təhlükə törətməyən, az ağır, ağır və xüsusilə ağır cinayətlərə görə azadlıqdan məhrum edilmiş şəxslər üçün isə fərqli müddətlər müəyyən edilib.

Hüquqşünasın sözlərinə görə, buna görə də “cəza müddətim bitib, deməli, artıq məhkumluğum yoxdur” yanaşması hər zaman doğru olmaya bilər. Şəxs cəzasını başa vurduqdan sonra da müəyyən müddət ərzində məhkum hesab edilə bilər. Bununla yanaşı, həmin müddətin tamamlanması ilə məhkumluq qanunda nəzərdə tutulmuş qaydada ödənilmiş hesab olunur.

“Bəzi hallarda şəxslər cəzanı çəkib azadlığa çıxdıqdan sonra məhkumluğun da avtomatik şəkildə aradan qalxdığını düşünürlər. Halbuki bu məsələyə ayrıca baxmaq lazımdır. Qanunda məhkumluğun ödənilməsi üçün konkret müddətlər nəzərdə tutulub. Digər tərəfdən, şəxs cəzasını çəkdikdən sonra özünün islah olunduğunu, qanunlara riayət etdiyini və nümunəvi davranış nümayiş etdirdiyini əsaslandıra bilirsə, məhkəmə qarşısında məhkumluğun vaxtından əvvəl götürülməsi məsələsini qaldıra bilər”, – deyə İsa Səfər bildirib.

Cinayət Məcəlləsinin 83.5-ci maddəsinə əsasən, şəxs cəzanı çəkib qurtardıqdan sonra nümunəvi davranışı ilə islah olunduğunu sübut edərsə, məhkəmə həmin şəxsin vəsatəti əsasında məhkumluğu vaxtından əvvəl onun üzərindən götürə bilər. Yəni burada əsas məsələlərdən biri şəxsin cəza çəkdikdən sonrakı davranışının və islah olunmasının əsaslandırılmasıdır.

İsa Səfərin sözlərinə görə, bu prosesdə sənədlərin düzgün hazırlanması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Məhkəməyə müraciət zamanı şəxsin cəzanı başa vurması, sonrakı dövrdə davranışı, əmək fəaliyyəti, sosial həyata uyğunlaşması və digər mühüm hallar barədə məlumatların hüquqi baxımdan düzgün təqdim edilməsi məsələnin qiymətləndirilməsində əhəmiyyətli ola bilər.

“Burada sadəcə məhkəməyə ərizə yazmaq kifayət etmir. Məsələnin hüquqi tərəfi düzgün qurulmalı, şəxsin cəzanı çəkdikdən sonra islah olunduğunu göstərən hallar və sənədlər mümkün qədər əsaslandırılmış formada təqdim edilməlidir. Sənədləşmə işində yol verilən səhvlər və ya hüquqi əsasların düzgün göstərilməməsi müraciətin nəticəsinə təsir göstərə bilər”, – deyə hüquqşünas vurğulayıb.

Mütəxəssis qeyd edib ki, məhkumluğun vaxtından əvvəl götürülməsi şəxsin sadəcə müəyyən sənədləri toplaması ilə avtomatik baş verən proses deyil. Son qərarı məhkəmə verir və məhkəmə təqdim olunan məlumatları, şəxsin davranışını və qanunda nəzərdə tutulan şərtlərin mövcudluğunu qiymətləndirir.

Digər tərəfdən, məhkumluğun ödənilməsi ilə onun məhkəmə tərəfindən vaxtından əvvəl götürülməsi arasında da fərq var. Məhkumluğun ödənilməsi qanunda nəzərdə tutulan müddətlərin başa çatması ilə baş verir. Vaxtından əvvəl götürülmə isə şəxsin müraciəti və məhkəmənin qərarı əsasında həyata keçirilə bilər. Cinayət Məcəlləsinin 83.6-cı maddəsinə görə, məhkumluğun ödənilməsi və ya götürülməsi məhkumluqla bağlı bütün hüquqi nəticələri ləğv edir.

Hüquqşünas bildirib ki, bu məsələ xüsusilə işə qəbul, müəyyən fəaliyyət növləri, sənədləşmə və şəxsin hüquqi statusu ilə bağlı müxtəlif situasiyalarda əhəmiyyət kəsb edə bilər. Buna görə də məhkumluğu davam edən şəxsin konkret vəziyyətini əvvəlcədən hüquqi baxımdan qiymətləndirməsi və hansı prosedurun tətbiq edilə biləcəyini müəyyənləşdirməsi vacibdir.

“İnsan cəzasını çəkib cəmiyyətə qayıtdıqdan sonra həyatını normal şəkildə davam etdirmək istəyir. Qanunvericilik də müəyyən şərtlər daxilində belə şəxslərin məhkumluğunun vaxtından əvvəl götürülməsinə imkan yaradır. Lakin bunun üçün qanunda nəzərdə tutulan əsasların olması və həmin əsasların məhkəməyə düzgün şəkildə təqdim edilməsi vacibdir”, – deyə İsa Səfər əlavə edib.

Mütəxəssis sonda vurğulayıb ki, məhkumluğun vaxtından əvvəl götürülməsi məsələsində hər bir işin özünəməxsus xüsusiyyətləri var. Cinayətin xarakteri və kateqoriyası, təyin edilmiş və faktiki çəkilmiş cəza, əlavə cəzanın olub-olmaması, cəzanın başa çatdığı tarix və şəxsin sonrakı davranışı kimi hallar nəzərə alınmalıdır. Buna görə də məhkəməyə müraciət etməzdən əvvəl konkret iş üzrə sənədlərin və hüquqi əsasların düzgün müəyyənləşdirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Nigar