Son günlər bazarlarda və marketlərdə pomidor və xiyarın qiymətində artım müşahidə olunur. Adətən ilin bu dövründə xiyarın bir kiloqramı maksimum 1 manata satıldığı halda, hazırda bəzi marketlərdə onun qiyməti 1 manat 69 qəpiyə qədər yüksəlib. Pomidorun qiymətində də bahalaşma diqqət çəkir.

Bəs pomidor və xiyarın qiymətinin artmasının əsas səbəbi nədir?

Mövzu ilə bağlı Redaktor.az-a açıqlama verən Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri, iqtisadçı ekspert Akif Nəsirli bildirdi ki, son günlər pomidor və xiyarın bahalaşmasının əsas səbəbi, böyük ehtimalla, inflyasiyadan daha çox bazara daxil olan məhsulun həcminin azalması və mövsümi təklif dəyişiklikləridir:

"Hazırda bəzi marketlərdə xiyarın 1,49-1,59 manat civarında satıldığı da görünür, yəni 1,69 manat bütün bazar üçün vahid qiymət deyil. Məsələn, Araz marketdə xiyarın bəzi növləri 1,49-1,59 manat, pomidor isə 1,45 manat göstərilir.  Bu dövrdə əsas məsələ ondan ibarətdir ki, açıq sahədə yetişdirilən xiyar və pomidorun bir hissəsinin məhsuldarlığı mövsümün əvvəlindəki kimi yüksək olmur. Eyni zamanda istixana məhsulunun növbəti mərhələdə bazara çıxışı arasında keçid yaranır. Nəticədə bazarda bir neçə həftəlik məhsul qıtlığı yarana bilər. Son günlər pomidorla bağlı ekspert rəylərində də əsas səbəb kimi bazara çıxarılan məhsulun azalması və istixana məhsulunun bazara daxil olmasında gecikmə göstərilir. Hava şəraiti də burada ciddi rol oynaya bilər. Avqustun ortalarında bölgələrdə qeyri-sabit hava şəraitinin pomidor, xiyar və digər tərəvəzlərin qiymətinə təsir etdiyi barədə məlumatlar yayılıb. Havanın temperaturu, yağıntı və kəskin dəyişikliklər həm məhsuldarlığa, həm də məhsulun yığılma və daşınma prosesinə təsir göstərir. 

İkinci səbəb fermerin maya dəyərinin yüksəlməsidir. Gübrə, toxum, pestisid, suvarma, elektrik enerjisi, işçi qüvvəsi, qablaşdırma və nəqliyyat xərcləri əvvəlki illərlə müqayisədə yüksəkdir. Məhsulun bazara çıxarıldığı qiymətin müəyyən hissəsi artıq bu xərclərin kompensasiyasına gedir. Lakin bu amil təkbaşına xiyarın məsələn, 1 manatdan 1,69 manata qalxmasını izah etmir; belə kəskin dəyişiklikdə əsas rol təklifin azalmasına məxsusdur. İxrac məsələsi də nəzərə alınmalıdır, amma hazırkı vəziyyətdə əsas səbəb kimi ixracı göstərmək üçün daha güclü məlumat lazımdır. Pomidor Azərbaycanın ixrac etdiyi kənd təsərrüfatı məhsullarından biridir. Lakin son açıqlanan ekspert qiymətləndirməsində pomidor ixracının əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə ciddi dəyişmədiyi bildirilir. Buna görə hazırkı bahalaşmanı yalnız “məhsul xaricə gedir” arqumenti ilə izah etmək düzgün olmaz. Market qiyməti ilə fermerin satış qiyməti arasında da fərq var. Fermerdən məhsul müəyyən qiymətə alınır, sonra məhsulun çeşidlənməsi, qablaşdırılması, daşınması, saxlanması, itkiləri və marketin ticarət marjası əlavə olunur. Ona görə fermer səviyyəsində 10-20 qəpiklik artım pərakəndə satışda daha böyük fərq yarada bilər".

Onun sözlərinə görə, 1 manatdan 1,69 manata yüksəliş təxminən 69 faizlik artım deməkdir:

"Bu qədər qısa müddətdə baş verən artımı ümumi inflyasiya ilə izah etmək mümkün deyil. Azərbaycanda illik inflyasiya 5-6 faiz ətrafındadır və onun bütün təsirini xiyara tətbiq etmək düzgün olmaz. Tərəvəzdə qısamüddətli qiymət dəyişiklikləri ümumi inflyasiyadan bir neçə dəfə yüksək ola bilər, çünki bu məhsullar tez xarab olur və təklifdə kiçik dəyişiklik belə qiymətə sürətlə təsir edir. Məncə, hazırkı vəziyyət üçün ən real izah “mövsümi keçid + bazara çıxan məhsulun azalması + hava şəraiti + artan maya dəyəri” kombinasiyasıdır. Əgər yaxın həftələrdə istixanalardan və digər təsərrüfatlardan bazara daha çox məhsul daxil olarsa, xiyar və pomidorun qiymətində müəyyən geri çəkilmə mümkündür. Əksinə, təklif zəif qalarsa, qiymətin 1,5-2 manat və daha yuxarı səviyyədə qalması mümkündür. Hazırda Bakıdakı marketlərdə də qiymətlər arasında ciddi fərq görünür. Məsələn, bir marketdə xiyarın müxtəlif növləri 1,49-2,89 manat, pomidorun müxtəlif növləri isə 2,75-7,99 manat arasında göstərilir. Bu da qiymətin təkcə məhsulun özündən deyil, növündən, keyfiyyətindən, təchizat mənbəyindən və satış kanalından asılı olduğunu göstərir.  Yəni xiyarın 1,69 manata qalxmasının əsas səbəbini “manat dəyər itirib” və ya “inflyasiya yüksəlib” kimi ümumi səbəblərdə axtarmaq düzgün deyil. Bu, daha çox konkret məhsul bazarında təklifin müvəqqəti zəifləməsindən yaranan qiymət artımıdır".

NURİYYƏ