Azərbaycan tarixində mühüm iz qoymuş şəxsiyyətlərdən biri olan Hacı Zeynalabdin Tağıyev XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində təkcə sahibkar kimi deyil, həm də milli maarifçilik hərəkatının aparıcı simalarından biri kimi tanınıb.Onun fəaliyyəti təhsil, mədəniyyət, sosial rifah və siyasi proseslərə ciddi təsir göstərib.

Tağıyev neft sənayesindən əldə etdiyi böyük sərvəti əsasən xalqın inkişafına yönəldib. O, məktəblərin açılması, tələbələrin xaricdə təhsil alması, qəzet və jurnalların maliyyələşdirilməsi, teatrın inkişafı və infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsində mühüm rol oynayıb.

Tağıyevin ən mühüm xidmətlərindən biri 1901-ci ildə Bakıda müsəlman Şərqində ilk dünyəvi qız məktəbinin açılması olub. Həmin dövrdə bu təşəbbüs ciddi mübahisələr doğursa da, Tağıyev məktəbin fəaliyyətə başlaması üçün böyük maliyyə vəsaiti ayırıb və dini dairələrin müqavimətinə baxmayaraq layihəni reallaşdırıb. Məktəb sonradan Azərbaycan qadınlarının maariflənməsində mühüm rol oynayıb.

Araşdırmalarda qeyd olunur ki, Tağıyev Azərbaycan milli mətbuatının formalaşmasına da ciddi dəstək verib. O, bir sıra qəzet və jurnalların nəşrinə maliyyə yardımı göstərib, ziyalıların fəaliyyətini himayə edib. Həmçinin Bakıda teatr binasının tikintisinə dəstək verməsi Azərbaycan teatr tarixində mühüm hadisələrdən biri hesab olunur.

Tağıyev teatrı sadəcə əyləncə vasitəsi deyil, xalqın maariflənməsi və milli düşüncənin inkişafı üçün vacib platforma hesab edirdi.

Tarixi mənbələrdə Tağıyevin yalnız sosial layihələrə deyil, müəyyən siyasi proseslərə də maliyyə yardımı göstərdiyi qeyd olunur. Xüsusilə XX əsrin əvvəllərində İranda baş verən Məşrutə hərəkatına (1905–1911) onun dolayı dəstək verdiyi barədə məlumatlar mövcuddur.

Araşdırmalara görə, Tağıyev Cənubi Azərbaycanda və İranda konstitusiyalı idarəetmə uğrunda mübarizə aparan qüvvələrə yardım göstərən azərbaycanlı tacir və sənayeçilər arasında olub. Mənbələrdə onun silah və maliyyə dəstəyi göstərilməsi prosesində iştirak etdiyi bildirilir. Həmin dövrdə Məşrutə hərəkatının əsas məqsədi şah hakimiyyətinin məhdudlaşdırılması və parlament idarəçiliyinin qurulması idi.

Bəzi tarixçilər Tağıyevin Osmanlı dövləti və Qafqaz müsəlmanlarının maraqlarını müdafiə edən təşəbbüslərə də yardım etdiyini vurğulayırlar. Birinci Dünya müharibəsi illərində o, Osmanlı ordusuna və müharibədən zərər çəkən insanlara maliyyə yardımı göstərib.

Tağıyev Bakının inkişafında da mühüm rol oynayıb. Şəhərə su çəkilməsi layihələrinin maliyyələşdirilməsi, yolların və ictimai binaların tikintisinə dəstək göstərməsi onun fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən idi.

O, müxtəlif bölgələrdən olan tələbələrin Rusiya və Avropa universitetlərində təhsil alması üçün təqaüdlər ayırıb. Həmin tələbələrin bir çoxu sonradan Azərbaycanın elm, mədəniyyət və siyasət sahəsində tanınmış simalarına çevriliblər.

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, Hacı Zeynalabdin Tağıyevin fəaliyyəti dövlətçilik ənənələrinin zəif olduğu və Azərbaycanın çar Rusiyasının tərkibində yaşadığı mürəkkəb bir dövrdə xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. O, şəxsi sərvətini milli inkişaf naminə istifadə edən nadir tarixi şəxsiyyətlərdən biri kimi qiymətləndirilir.

Bu gün Tağıyev Azərbaycan tarixində yalnız milyonçu deyil, həm də maarifçi, xeyriyyəçi və milli düşüncənin formalaşmasına təsir göstərmiş ictimai xadim kimi xatırlanır.

Qoşqar Salmanlı