1979-cu il noyabrın 4-də dünya siyasətində yeni və son dərəcə təhlükəli bir mərhələnin əsası qoyuldu. Radikal iranlı tələbələr Tehrandakı ABŞ səfirliyinə hücum edərək 52 amerikalını girov götürdülər. 444 gün davam edən bu böhran ABŞ tarixinin ən ağır diplomatik məğlubiyyətlərindən biri nə çevrildi. Hadisələr prezident Cimmi Karterin siyasi karyerasına ağır zərbə vurdu, Amerikanın xüsusi təyinatlılarının nüfuzunu sarsıtdı və ABŞ-İran münasibətlərini uzunmüddətli düşmənçilik mərhələsinə keçirdi.

2012-ci ildə Ben Afflek bu hadisələrin bir hissəsini əks etdirən, sonradan Oskar mükafatına layiq görülən “Arqo” filmini çəkdi. Film kifayət qədər maraqlıdır. Lakin Hollivud ənənəsinə uyğun olaraq, hadisələrin bəzi məqamları dəyişdirildi, amerikalıların qəhrəmanlığı ön plana çəkildi, digər ölkələrin və diplomatların rolu isə kölgədə qaldı.

Gəlin, 1979–1981-ci illərdə baş verən hadisələrin daha az danışılan tərəflərinə nəzər salaq. Çünki bu tarixin elə məqamları var ki, onlar təkcə siyasi deyil, həm də kəşfiyyat tarixinin ən böyük uğursuzluqlarından biri hesab olunur.

“Arqo” filminin arxasında qalan həqiqətlər: Amerikalı diplomatları əslində kim xilas etdi?

Filmin əsas süjeti səfirliyə hücum zamanı qaçaraq Kanadanın Tehrandakı səfirliyində gizlənən altı amerikalı diplomatın xilas edilməsi üzərində qurulub.

CIA qeyri-adi plan hazırlayır: diplomatlar İranda fantastik elmi-fantastik film çəkməyə gəlmiş Hollivud çəkiliş qrupunun üzvləri kimi təqdim olunur. Saxta ssenari, çəkiliş materialları və sənədlər hazırlanır. Məqsəd onları ölkədən təhlükəsiz şəkildə çıxarmaqdır.

Filmin finalında isə gərginlik zirvəyə çatır: silahlı iranlılar uçuş zolağında havaya qalxan təyyarənin ardınca qaçır, amerikalı diplomatların həyatı son anda xilas olur.

Lakin real hadisələr filmdəki kimi baş verməyib. Uçuş zolağında silahlı təqib olmayıb. İranlılar diplomatların ölkədən çıxarıldığını vaxtında anlamayıblar və onlar sakit şəkildə səhər reysi ilə Tehrandan ayrılıblar.

Daha bir mühüm məqam isə Hollivudun Böyük Britaniya və Yeni Zelandiyanın rolunu demək olar ki, tarixdən silməsidir.

Əslində, altı amerikalı diplomat əvvəlcə Britaniya səfirliyinə sığınmışdı. Lakin yaranmış vəziyyət onların orada qalmasını təhlükəli edirdi. Daha sonra Yeni Zelandiya diplomatları onlara kömək göstərərək təhlükəsiz sığınacaq təmin etdilər.

Yeni Zelandiyalı diplomat Riçard Sveyn də həyatını riskə ataraq amerikalıları öz avtomobilində Tehranın qarışıq küçələrindən keçirib hava limanına çatdırmağa kömək etmişdi.

Beləliklə, xilasetmə əməliyyatında Kanada ilə yanaşı, Böyük Britaniya və Yeni Zelandiyanın da mühüm rolu olmuşdu. Ancaq filmdə bu ölkələrin köməyi ya nəzərə alınmadı, ya da onların nümayəndələri amerikalılara yardım etməkdən çəkinən şəxslər kimi təqdim olundu. Film nümayiş etdirildikdən sonra Böyük Britaniyada da bu təsvir ciddi narazılıq doğurdu.

CIA-nın məxfi arxivləri: Kağız doğrayanlar və xalça toxuyanlar

Altı diplomatın xilas edilməsi üçün plan hazırlandığı vaxt səfirliyin daxilində tam bir xaos hökm sürürdü. Amerikalı əməkdaşlar məxfi məlumatların ələ keçməməsi üçün sənədləri məhv etməyə çalışırdılar. Onlar başa düşürdülər ki, səfirliyin ələ keçirilməsi ABŞ kəşfiyyatı üçün böyük fəlakətə çevrilə bilər.

CIA əməkdaşları məxfi sənədləri sənaye tipli kağız doğrayan maşınlardan keçirərək tonlarla məlumatı məhv etməyə başladılar. Lakin ciddi texniki səhvə yol vermişdilər: istifadə olunan cihazlar kağızı xırda hissələrə deyil, uzun və nazik zolaqlara doğrayırdı.

İranlılar həmin zolaqlarla dolu kisələri ələ keçirdikdən sonra onları yenidən birləşdirmək qərarına gəldilər. Bu işə peşəkar xalça toxuyan qadınlar və yerli tələbələr cəlb olundu. Onlar saatlarla, günlərlə davam edən zəhmət nəticəsində parçalanmış sənədləri zolaq-zolaq birləşdirərək əvvəlki vəziyyətinə qaytardılar.

Nəticə ABŞ kəşfiyyatı üçün əsl fəlakət idi. İran tərəfi bərpa edilmiş sənədləri “Casus yuvasından sənədlər” adı altında 77 cild şəklində nəşr etdirdi.

Bu materiallar ABŞ-ın regiondakı kəşfiyyat fəaliyyəti, agentura şəbəkələri, əlaqə üsulları və məxfi əməliyyatları barədə mühüm məlumatları üzə çıxardı. Beləliklə, Tehrandakı səfirliyin ələ keçirilməsi ABŞ kəşfiyyatının tarixində ən böyük məxfi məlumat itkilərindən birinə çevrildi.

“Qartal caynağı” əməliyyatı: Səhrada məhv olan xilasetmə planı

1980-ci ilin aprelində Pentaqon girovları azad etmək üçün xüsusi əməliyyat hazırladı. “Qartal caynağı” (Operation Eagle Claw) adlandırılan bu missiyanın əsas qüvvəsini ABŞ-ın elit “Delta” xüsusi təyinatlıları təşkil edirdi.

Əməliyyat Amerika hərbi texnologiyasının və xüsusi təyinatlı qüvvələrinin gücünü nümayiş etdirməli idi. Lakin nəticə tam əksinə oldu.

Plan İran səhrasında, əvvəlcədən müəyyən edilmiş toplanış məntəqəsində iflasa uğradı. Güclü qum fırtınası helikopterlərin hərəkətinə ciddi mane oldu. Bir neçə helikopter texniki nasazlıq səbəbindən sıradan çıxdı və əməliyyatın davam etdirilməsi mümkünsüzləşdi.

Əsgərlər helikopterlərə yanacaq doldurmağa çalışarkən faciə baş verdi. Nəhəng RH-53 helikopterlərindən biri C-130 nəqliyyat təyyarəsi ilə toqquşdu. Güclü partlayış və yanğın nəticəsində səkkiz amerikalı hərbçi həlak oldu.

Əməliyyat ləğv edildi. Xüsusi təyinatlılar hadisə yerini tərk etməli oldular. Geridə həlak olan hərbçilərin cəsədləri, məxfi sənədlər və bir neçə helikopter qaldı. Sonradan həmin helikopterlərdən bəziləri İranın hərbi aviasiyasının sərəncamına keçdi.

Beləliklə, ABŞ-ın girovları hərbi yolla azad etmək cəhdi ağır uğursuzluqla nəticələndi. Bu hadisə Amerika ordusunda xüsusi əməliyyatların təşkili və idarə olunması sahəsində ciddi islahatlara təkan verdi.

444 gün davam edən girov böhranı

Tehranda girov götürülmüş amerikalılar yalnız 1981-ci il yanvarın 20-də azad edildi. Bu tarix təsadüfi seçilməmişdi: həmin gün ABŞ-da Ronald Reyqanın prezident kimi andiçmə mərasimi keçirilirdi.

Girovların məhz Reyqanın andiçmə mərasimi zamanı sərbəst buraxılması Cimmi Karter üçün siyasi baxımdan ağır zərbə oldu. İran tərəfinin bununla Karteri alçaltmaq və onun prezidentlik fəaliyyətinin sonunu simvolik şəkildə qeyd etmək istədiyi düşünülürdü.

Beləliklə, 444 gün davam edən böhran başa çatdı. Lakin onun siyasi və psixoloji nəticələri uzun illər hiss olunmaqda davam etdi.

Girovların və əməliyyat iştirakçılarının sonrakı taleyi

Girovluqda qalan amerikalıların əksəriyyəti ağır psixoloji sarsıntı keçirmişdi. Onların bir çoxu uzun müddət yaşadıqları hadisələrin təsirindən çıxa bilmədi.

Hadisənin hüquqi və maliyyə nəticələri də diqqətəlayiq idi. Əlcəzair vasitəçiliyi ilə əldə olunan razılaşmaların şərtlərinə əsasən, ABŞ girovların İrana qarşı məhkəmə iddiaları qaldırmasının və birbaşa təzminat tələb etməsinin qarşısını alan mexanizmi qəbul etdi. Sonradan girovların kompensasiya məsələsi ABŞ daxilində uzun illər müzakirə olundu və 2015-ci ildə onlara ödənişlər edildi.

“Arqo” əməliyyatının təşkilində iştirak edən CIA əməkdaşı Toni Mendes (filmdə Ben Afflek tərəfindən canlandırılıb) sonradan ABŞ xüsusi xidmətlərinin tanınmış simalarından birinə çevrildi. O, Kəşfiyyat Fərqlənmə Xaçına layiq görüldü, təqaüdə çıxdıqdan sonra xatirələrini qələmə aldı və rəssamlıqla məşğul oldu.

Əməliyyatın təfərrüatları isə uzun müddət məxfi saxlanıldı. Yalnız 1997-ci ildə, Bill Klintonun prezidentliyi dövründə onun üzərindən məxfilik qrifi götürüldü.

Səfirliyə hücum edən tələbələrin bir qismi sonradan İranın siyasi elitasında mühüm mövqelər qazandı. Onların arasında Məsumə Ebtekar da var idi. O, sonralar İranın vitse-prezidenti vəzifəsinə qədər yüksəldi, qadın və ailə məsələləri ilə bağlı fəaliyyət göstərdi.

Beləliklə, 1979-cu il noyabrın 4-də başlayan hadisə sadəcə diplomatik böhran deyildi. Bu, ABŞ-ın kəşfiyyat sisteminə, hərbi strategiyasına və xarici siyasətinə ciddi təsir göstərən tarixi dönüş nöqtəsi oldu. Tehrandakı səfirliyin ələ keçirilməsi iki ölkə arasında münasibətləri kökündən dəyişdirdi və bu qarşıdurmanın nəticələri bu gün də beynəlxalq siyasətdə özünü göstərir.

Hazırladı: Ağagül Mürsəlov