Bəzən bir problemi həll etmək üçün atılan addım vəziyyəti düzəltmək əvəzinə onu daha da ağırlaşdırır. Hətta elə olur ki, yaxşı niyyətlə hazırlanmış qərar gözlənilməz nəticə verir və nəticədə əvvəlkindən daha böyük problem yaranır.

Bu vəziyyətə “kobra effekti” deyilir.

Gündəlik həyatda isə bunu daha sadə ifadə ilə deyirik: “Yaxşı olsun dedik, daha da pis oldu”.

Bəs niyə məhz “kobra”?

Bu ifadənin maraqlı tarixçəsi var.

Kobralara qarşı “dahiyanə” mübarizə

“Kobra effekti” anlayışının Hindistanda Britaniya müstəmləkə idarəçiliyi dövründə meydana gəldiyi söylənilir.

Rəvayətə görə, o dövrdə Hindistanda kobraların sayı xeyli artmışdı və müstəmləkə hakimiyyəti bundan ciddi narahat idi. Problemi tez həll etmək üçün belə bir qərar qəbul edildi: kim ölü kobranın başını gətirsə, ona pul mükafatı veriləcəkdi.

İlk baxışdan hər şey mükəmməl görünürdü. Hindistanlılar zəhərli ilanları kütləvi şəkildə ovlamağa başladılar. Kobraların sayı azaldı və hakimiyyət hesab etdi ki, plan uğurla işləyir.

Amma sonra gözlənilməz bir şey baş verdi.

Yerli əhali tezliklə başa düşdü ki, kobra ovlamaqdansa, onları yetişdirmək daha sərfəlidir. Beləliklə, insanlar evlərində kobra saxlamağa və çoxaltmağa başladılar. İlanlar böyüdükcə öldürülür, başları dövlətə təhvil verilir və mükafat alınırdı.

Britaniya hakimiyyəti vəziyyəti anlayanda proqramı dayandırdı və mükafatları ləğv etdi.

Bundan sonra “ilan yetişdirməyin” artıq heç bir mənası qalmadı. İnsanlar əllərindəki kobraları küçələrə və təbiətə buraxdılar.

Nəticədə nə baş verdi?

Kobraların sayı əvvəlkindən də çoxaldı.

Beləliklə, problemi həll etmək üçün düşünülmüş tədbir problemin özünü daha da böyütdü.

“Kobra effekti” ifadəsi də məhz belə vəziyyətləri təsvir etmək üçün işlədilir: problemi aradan qaldırmaq məqsədi ilə qəbul edilən qərarın gözlənilməz nəticədə həmin problemi daha da dərinləşdirməsi.

Hanoi şəhərində siçovul problemi

Bənzər hadisənin 1902-ci ildə Fransanın müstəmləkə idarəçiliyi altında olan Vyetnamın Hanoi şəhərində baş verdiyi bildirilir.

Şəhərdə siçovulların sayı artmışdı. Hakimiyyət problemi həll etmək üçün öldürülən hər siçovulun quyruğuna görə pul ödəməyə başladı.

Nəticə əvvəlcə ümidverici görünürdü. İnsanlar siçovul tutmağa başladılar.

Lakin yerli əhali tezliklə başqa bir yol tapdı. Siçovulu öldürmək əvəzinə onun quyruğunu kəsib heyvanı yenidən kanalizasiyaya buraxırdılar. Siçovul isə sağ qalır, çoxalır və gələcəkdə daha çox quyruq “istehsal edirdi”.

Bir müddət sonra fransız məmurları Hanoi küçələrində quyruqsuz siçovulların gəzdiyini görməyə başladılar.

Hakimiyyətin mübarizə apardığı problem isə daha da böyümüşdü.

Venesuelada iki avtomobil “həlli”

“Kobra effekti” yalnız heyvanlarla bağlı qərarlarda ortaya çıxmır.

1992–1994-cü illərdə Venesuelada neft məhsullarının daxili istehlakını azaltmaq və daha çox neft ixrac etmək məqsədilə avtomobillərin hərəkətinə məhdudiyyət qoyulmuşdu.

Siyasi səbəblərdən benzinin qiymətini artırmaq mümkün olmadığından başqa üsula əl atıldı: həftənin cüt günlərində yalnız cüt nömrəli avtomobillərin, tək günlərində isə tək nömrəli avtomobillərin hərəkətinə icazə verilirdi.

Bəs insanlar nə etdilər?

Çox sadə: iki avtomobil almağa başladılar.

Birinin nömrəsi cüt, digərinin nömrəsi tək idi. Beləliklə, məhdudiyyətdən yan keçmək mümkün oldu.

Əfqanıstanda xaşxaş paradoksu

2002-ci ildə Əfqanıstanda daha bir maraqlı nümunə ortaya çıxdı. Britaniya rəsmiləri tiryək xaşxaşı yetişdirən fermerlərə əkin sahələrini məhv etmələri müqabilində hər akr üçün 700 dollar ödəməyi təklif etdilər.

Məqsəd xaşxaş əkinini azaltmaq idi.

Lakin fermerlər proqramın məntiqini başqa cür “oxudular”: nə qədər çox xaşxaş əkilsə, məhv ediləndə bir o qədər çox pul almaq mümkün idi.

Bəzi fermerlər hətta bitkiləri məhv etməzdən əvvəl onların şirəsini toplayır, sonra isə kompensasiya alırdılar. Beləliklə, eyni məhsuldan iki dəfə gəlir əldə etməyə çalışırdılar.

Səxavətli müavinət də problem yarada bilər

“Kobra effekti” sosial siyasətdə də özünü göstərə bilər.

İşsizlik müavinətləri ilə bağlı belə nümunələr tez-tez müzakirə olunur. Məntiq sadədir: işini itirmiş insana kifayət qədər maddi dəstək verilsə, o, maliyyə çətinliyi yaşamadan yeni iş axtara və daha tez əmək bazarına qayıda bilər.

Amma burada da başqa risk yaranır: müavinətin məbləği işləməyin və iş axtarmağın yaratdığı gəlirdən daha cəlbedici olarsa, sistem gözlənilən nəticənin əksini verə bilər.

Bu nümunə bizə sosial siyasətdə də yalnız “nə qədər pul verək?” sualının deyil, “bu pul insanın davranışına necə təsir edəcək?” sualının da vacib olduğunu göstərir.

Əsas dərs nədir?

“Kobra effekti” əslində insan davranışının bir xüsusiyyətini ortaya qoyur: insanlar qaydalara təkcə əməl etmirlər, həm də həmin qaydaların yaratdığı imkanları öz xeyirlərinə uyğunlaşdırmağa çalışırlar.

Ona görə də hər hansı qərar qəbul edilərkən yalnız ilkin məqsədi düşünmək kifayət deyil. Qərarın insanları necə davranmağa sövq edəcəyi, hansı yan təsirləri yaradacağı və sistemdə hansı yeni imkanlar açacağı da əvvəlcədən hesablanmalıdır.

Çünki bəzən problemin özündən daha təhlükəli olan şey onu həll etmək üçün düşünülməmiş üsuldur.

Bir problemi həll etmək istəyirsinizsə, əvvəlcə onun səbəblərini və mümkün nəticələrini dərindən təhlil edin. Əks halda, yaxşı niyyətlə başladığınız iş sizi kobraların sayını azaltmaq istəyərkən onların sayını artıran “müdrik” hökmdarların vəziyyətinə sala bilər.

Hazırladı: KONKRET.az-ın Analitik Qrupu