Vəfat etmiş şəxsin sağlığında ona ayrılmış, lakin mülkiyyət hüququ dövlət qeydiyyatına alınmamış torpaq sahəsinin taleyi vərəsələr üçün bir sıra hüquqi suallar yarada bilər. Bəzi hallarda ailə üzvləri mərhumun adına torpaq ayrıldığını bilsələr də, həmin əraziyə dair çıxarış əldə edə bilmədikləri üçün mülkiyyət hüquqlarını rəsmiləşdirməkdə çətinlik çəkirlər. Belə vəziyyətlərdə torpaq sahəsinin sənədləşdirilməsi üçün hansı addımlar atılmalı, vərəsələr hansı qurumlara müraciət etməli və inzibati məhkəməyə üz tutmaq mümkündürmü?

Məsələ ilə bağlı vəkil Adil Piriyev Oxu24.com-a açıqlamasında bildirib ki, müəyyən hüquqi şərtlər daxilində vəfat etmiş şəxsə ayrılmış torpaq sahəsi üzrə vərəsələrin mülkiyyət hüquqlarının rəsmiləşdirilməsi və həmin əraziyə dair çıxarış əldə etməsi mümkündür. Bunun üçün ilk növbədə mərhumun torpaq sahəsi üzərində hansı hüquqa malik olduğu, torpağın ona hansı əsasla ayrıldığı və bu barədə hansı sənədlərin mövcud olduğu araşdırılmalıdır.

Vəkilin sözlərinə görə, belə məsələlərdə ilkin mərhələ vərəsəlik hüququnun rəsmiləşdirilməsidir. Şəxs vəfat etdikdən sonra onun əmlakına dair hüquqlar qanun və ya vəsiyyətnamə üzrə vərəsələrə keçə bilər. Buna görə də mərhumun birinci növbəli vərəsələri, yaxud qanunvericiliklə müəyyən edilən digər hüquq sahibləri notariat qaydasında vərəsəlik işinin başlanması və müvafiq sənədlərin toplanması üçün müraciət etməlidirlər.

Adil Piriyev qeyd edib ki, vərəsəlik məsələsinin rəsmiləşdirilməsi ilə yanaşı, torpaq sahəsinin mərhuma ayrıldığını təsdiqləyən sənədlərin də toplanması vacibdir. Buraya torpağın ayrılması barədə qərar, sərəncam, təsərrüfat kitabından çıxarış, arxiv arayışları, torpaqayırma sənədləri və digər hüquqi əhəmiyyətli materiallar daxil ola bilər. Sənədlərin növü və hüquqi qüvvəsi konkret vəziyyətdən asılıdır. Əsas məqsəd həmin torpaq sahəsinin həqiqətən mərhuma ayrıldığını və onun bu ərazi üzərində hüququnun yarandığını sübut etməkdir.

Vəkilin izahına görə, zəruri sənədlər toplandıqdan sonra torpaq sahəsinin yerləşdiyi ərazi üzrə müvafiq dövlət qurumuna müraciət edilməlidir. Müraciət zamanı mərhumun adına ayrılmış torpaq sahəsinin vərəsələrin adına rəsmiləşdirilməsi və dövlət reyestrində qeydiyyata alınması məsələsi qaldırıla bilər. Əgər müraciətə baxan qurum təqdim edilmiş sənədləri əsas götürərək qeydiyyatdan imtina edərsə, həmin imtinanın hüquqi və faktiki əsasları araşdırılmalıdır.

Adil Piriyev bildirib ki, dövlət orqanının imtinası ilə razılaşmadıqda və qanuni əsaslar mövcud olduqda inzibati məhkəməyə müraciət etmək mümkündür. Bu mərhələdə iddia ərizəsinin düzgün hazırlanması, mübahisənin predmetinin dəqiq müəyyənləşdirilməsi və torpaq sahəsinə dair hüquqları təsdiqləyən sübutların təqdim olunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Məhkəməyə müraciət zamanı yalnız torpağın mərhuma ayrıldığını bildirmək kifayət etməyə bilər. Həmin ayrılmanın hüquqi əsasları, mərhumun hüququnun yaranması, vərəsələrin hüquqi varisliyi və qeydiyyatdan imtinanın qanunauyğunluğu əsaslandırılmalıdır.

Vəkilin sözlərinə görə, məhkəmə işə baxarkən təqdim olunan sənədləri, dövlət qurumunun mövqeyini və qanunvericiliyin tələblərini qiymətləndirir. Əgər iddiaçıların tələbləri əsaslı hesab edilərsə, məhkəmənin müsbət qərarı torpaq sahəsi üzərində hüquqların rəsmiləşdirilməsi üçün hüquqi əsas yarada bilər. Qərar qanuni qüvvəyə mindikdən sonra onun məzmununa uyğun olaraq müvafiq qeydiyyat prosedurları həyata keçirilə və torpaq sahəsinə dair çıxarışın alınması mümkün ola bilər.

Bununla belə, hər bir belə işin nəticəsinin əvvəlcədən müsbət olacağına zəmanət vermək mümkün deyil. Çünki torpaq sahəsinin ayrılması ilə bağlı sənədlərin mövcudluğu, onların qanuniliyı, torpağın kateqoriyası, təyinatı, sərhədləri və həmin ərazi üzərində başqa şəxslərin hüquqlarının olub-olmaması məsələnin həllinə birbaşa təsir göstərə bilər. Bəzi hallarda sənədlərin natamamlığı, arxiv məlumatlarının tapılmaması və ya torpaq sahəsinin hüquqi statusundakı qeyri-müəyyənlik də əlavə çətinliklər yarada bilər.

Xüsusilə qeyd edilməlidir ki, torpağın mərhumun adına ayrılması ilə həmin torpaq üzərində mülkiyyət hüququnun tam şəkildə yaranması eyni hüquqi anlayışlar deyil. Torpaq sahəsinin hansı hüquq əsasında verildiyi – mülkiyyət, istifadə və ya icarə hüququnun nəzərdə tutulduğu – ayrıca araşdırılmalıdır. Çünki vərəsəlik qaydasında keçə bilən hüquqların həcmi də məhz bu hüquqi statusdan asılıdır. Bu səbəbdən yalnız torpağın ayrılması barədə sənədə əsaslanaraq bütün hallarda mülkiyyət çıxarışının veriləcəyini düşünmək düzgün olmaz.

Adil Piriyev vətəndaşlara tövsiyə edir ki, belə problemlərlə qarşılaşdıqda sənədləri diqqətlə araşdırsınlar və müraciət prosedurunu hüquqi qaydada həyata keçirsinlər. Xüsusilə inzibati məhkəməyə müraciət zamanı iddia tələbinin düzgün müəyyənləşdirilməsi, sübutların sistemləşdirilməsi və qanunvericiliyə uyğun hüquqi əsaslandırmanın aparılması işin nəticəsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Beləliklə, vəfat etmiş şəxsin sağlığında ona ayrılmış torpaq sahəsinin vərəsələr tərəfindən rəsmiləşdirilməsi müəyyən hallarda mümkündür. Bunun üçün əvvəlcə vərəsəlik hüququ təsdiqlənməli, torpağın mərhuma ayrılmasını sübut edən sənədlər toplanmalı, müvafiq dövlət qurumuna müraciət edilməli və qanunsuz imtina olduğu qənaətinə gəlinərsə, inzibati məhkəmədə hüquqlar müdafiə olunmalıdır. Hər bir işin nəticəsi isə torpaq sahəsinin hüquqi statusundan və təqdim edilən sübutların yetərliliyindən asılıdır.

Turan Etibaroğlu